De waarheid in een conflictueuze context – Els Seynaeve

Verschenen in EB 2020/13

Mensen maken gedurende hun ontwikkeling een eigen narratief: een individueel en uniek verhaal over wie ze zijn en over hun levensgeschiedenis. Dit verhaal is een weergave van feiten, herinneringen en ervaringen die omgeven zijn met percepties, belevingen en emoties, waarbij het verhaal zich ook nog eens dynamisch ontwikkelt in de tijd. In een conflictueuze scheiding kunnen ouders verwikkeld geraken in een strijd om de waarheid, waarbij hun verhalen haaks op elkaar komen te staan. Kinderen komen dan knel te zitten in een destructieve dynamiek. De innerlijke verscheurdheid die hieruit volgt, is nefast voor een gezonde ontwikkeling. In deze bijdrage staat centraal dat ouders hulp nodig hebben om het strijddiscours te verlaten en het belang van hun kind(eren) terug voorop te stellen.

Het unieke narratief: een complex samenstel

Het individuele, unieke verhaal van mensen over wie ze zijn en wat hun levensgeschiedenis is – het eigen narratief – bevat vele herinneringen. Het gaat daarbij allereerst om eigen herinneringen. Daarbij moet worden bedacht dat we niet alles opmerken, omdat onze zintuigen beperkt en selectief waarnemen. Ook blijven sommige herinneringen afgesloten van het bewustzijn, omdat ze niet meer kunnen of mogen bestaan. Bijvoorbeeld omdat ze te pijnlijk zijn (bij trauma) of omdat ze in een bepaalde context geen bestaansrecht krijgen (bijvoorbeeld bij een vechtscheiding: kinderen kunnen niet meer vertellen dat het bij de andere ouder heel gezellig was). Veel informatie wordt dus niet opgeslagen in het geheugen.

Naast eigen herrinneringen wordt ons narratief gevormd door herinneringen aan verhalen van anderen, herinneringen aan wat anderen over ons verteld hebben of zelfs herinneringen die ons aangepraat zijn.  

Als je de geschiedenis van de kruistochten wil kennen, zul je een ander verhaal krijgen in de arabische wereld dan in de westerse wereld. Welk verhaal is het juiste? We hebben ons vele verhalen eigen gemaakt en tot een samenhangend geheel gevormd. Dat vormt onze identiteit en onze levensgeschiedenis.

Al deze informatie is opgeslagen in ons geheugen. Het geheugen wekt de valse indruk te werken als de harde schijf van een computer: je slaat er feiten in op en reproduceert deze nadien. Je denkt dat deze informatie er identiek uitkomt zoals je ze er in stopte.

Het geheugen ligt echter in een voortdurende wisselwerking met gebieden in de hersenen die bezig zijn met emotie en verwerking van emotie. Een complex samenspel tussen al deze gebieden is finaal gericht op overleven en de voortdurende zoektocht naar een emotioneel en fysiologisch evenwicht. Herinneringen aan gebeurtenissen worden op die manier soms verdrongen. In elk geval worden ze  voortdurend bewerkt en vervormd.

Herinneringen zijn dus wel gebaseerd op feiten maar ze zijn niet meer de feiten zelf. Ze zijn een bewerking van de feiten. Vergelijk het met de uitspraak “the map is not the territory”. Een kaart van een gebied kan een stratenplan zijn, een satellietfoto of een demografische kaart. Het gaat over hetzelfde gebied maar het beeld ziet er totaal verschillend uit. Welke kaart heeft het dan bij het recht eind? Geen enkele? Allemaal? Het is maar hoe je het gebruikt of waartoe het moet dienen.

Het geheugen bedriegt ons dus voortdurend of geeft maar een deel van de werkelijkheid weer (maar we leven daarmee). Maakt dat ons ook tot leugenaars? Die conclusie voert te ver. Het gaat hier niet om het bewust vervalsen van herinneringen, maar om een biologisch en neurologisch proces. Een leugenaar ben je pas wanneer je dingen opzettelijk verzint, verdraait, anders voorstelt en dit met de uiteindelijke bedoeling iets te bereiken, zoals je zin krijgen, je verantwoordelijkheid of straf ontlopen, iemand anders in een kwaad daglicht stellen of beschuldigen. .

De mens als relationeel wezen

We worden onder meer wie we zijn door de ontmoeting met de ander. Elke persoon die deel uitmaakt van de relationele context (een relatie, een gezin, een team…) vormt zijn eigen narratief vanuit zijn eigen unieke perspectief. Dit verhaal zal telkens gekleurd zijn, genuanceerd en dus logischerwijze ook afwijkend van het verhaal van de ander(en).

Deze van elkaar verschillende verhalen kunnen in een vertrouwensrelatie probleemloos naast elkaar bestaan en gerespecteerd worden. Ze kunnen dichter naar elkaar toegroeien of van elkaar verwijderd geraken door allerlei interne (intrapsychische) en externe invloeden. Het communiceren met elkaar in een wederkerige dialoog, vanuit gelijkwaardigheid en waarin men met empathie en perspectiefname kan uitwisselen en verhaal maken, is een wezenlijk kenmerk van vertrouwensrelaties.

Gevolgen van een relatiebreuk

Bij een relatiebreuk of het uiteenvallen van de context, zal ieders persoonlijk narratief zich los van (en tegelijk blijvend verbonden met) verder ontwikkelen en differentiëren. Als je verschillende kinderen uit hetzelfde (uiteengevallen) gezin hoort vertellen over hun jeugd, lijkt het soms alsof ze het over heel andere universums hebben. Als je ex-partners de geschiedenis van hun relatie(breuk) hoort vertellen, is dat net zo.

Kinderen van gescheiden ouders moeten de uiteenliggende narratieven van hun ouders weten te verbinden.

Het ideale scenario is dat ouders een gezamenlijk narratief over de relatie(breuk) overbrengen op de kinderen. Kinderen voelen zich in deze ideale situatie gesteund en veilig om met beide ouders, ook na de breuk, een betrouwbaar en warm contact aan te gaan en niet in een gespleten loyaliteit komen te zitten of kant te moeten kiezen. Er is geen goede en geen slechte ouder in deze situatie, de kinderen kunnen zich blijvend verbinden met een dragend verhaal en zich daarbinnen ontwikkelen tot goed geïntegreerde volwassenen. 

Als de verhalen (erg) ver uit elkaar liggen, is dat een moeilijke opdracht en hebben kinderen hier een hele klus aan. Meer nog, het kind kan hierin compleet knel komen te zitten. Kinderen willen een verhaal maken waarin ze loyaal kunnen zijn aan beide ouders. Dit is een basisrecht en vormt de bodem van hun bestaan. Als ouders niet in staat zijn hun kwetsuren te overkomen en het kind betrekken in het voort-durende conflict, kunnen kinderen ernstige schade oplopen.

Bij hoogconflictueuze scheidingen regeren de emoties, omdat ouders gekwetst, beschadigd en/of getraumatiseerd zijn in de relatie, of zelf psychische problemen hebben. Deze soms extreme emoties zullen de uit elkaar liggende narratieven verder tot uitersten leiden. Een polariserende dynamiek ontstaat.

In sommige situaties ontstaat zelfs een toxisch patroon, waarbij de ene ouder systematisch een discours voert dat de andere ouder als “slecht” voorstelt. Het loyale kind wordt hierdoor op mentaal niveau afgesplitst van het geïnternaliseerde goede beeld dat hij van deze ouder heeft geconstrueerd. Niet wetend hoe hiermee om te gaan, zal dit kind “partij” kiezen voor de ene ouder en meegaan in het toxische discours over de andere ouder. Dit om niet ook nog de band met deze ene ouder te verliezen. Het kind gaat zich taal en denkbeelden eigen maken die niet meer getoetst worden aan de realiteit, omdat er geen contact meer mogelijk is. Het kind kan zelfs de andere ouder actief mee gaan uitsluiten. In dit geval spreken we van een dynamiek van oudervervreemding of ouderverstoting die desastreuze gevolgen heeft voor het kind. De (relatie met de) afgeschermde ouder wordt eveneens beschadigd.

De psycholoog of hulpverlener (en bij uitbreiding: de jurist, advocaat, bemiddelaar, familierechter…) die werkt binnen het strijdperk van een hoogconflictueuze scheiding, dient zich hier voortdurend van bewust te zijn en ouders aan te moedigen de strijd met elkaar te staken en hun vizier te richten op het belang van hun kinderen.

Hoe dit er in de praktijk uitziet, is het resultaat van een proces van ‘ouderschapsreorganisatie’ (een concept van Lieve Cottyn[1] ) en kan er anders gaan uitzien doorheen de tijd.

De voorwaarde om tot een goede organisatie van het ouderschap na scheiding te komen, bestaat uit een dialoog vanuit gelijkwaardigheid en met respect voor het narratief van de ander. Als deze dialoog onmogelijk geworden is en de strijd volop woedt, wacht de rechtbank een bijna onmogelijke opdracht om tot een uitspraak te komen die iedereen recht doet.

Tot besluit

De “waarheid” in een psychologische, relationeel-contextuele dynamiek, is van een andere orde dan de waarheid in juridische context. De werking van het geheugen, informatieverwerking en de herinnering leidt tot een complexe gelaagdheid, waarbij feiten belangrijk zijn,  maar de waarheid vele kanten heeft.  Het is belangrijk dat ouders zich hiervan bewust zijn of worden zodat ze hun kind kunnen bijstaan om een eigen verhaal te vormen van de uiteenliggende waarheden die zich ontwikkeld hebben. Als de dynamiek tussen ouders uitermate conflictueus is en ze elkaars waarheid bestrijden, komt de ontwikkeling van het kind in gevaar. Kinderen hebben er baat bij dat hun ouders een kader krijgen dat hen helpt om uit deze destructieve strijd te stappen en het belang van hun kind terug centraal te stellen. Het is in het belang van het kind dat beide ouders er na de breuk een prioriteit van maken dat de relatie met de andere ouder behouden blijft (behoudens er gevaar is voor het kind).

Het faciliteren van een loyale en betrouwbare omgang van het kind met beide ouders is in elk geval iets wat, ook in een juridische context, de prioritaire aandacht verdient.


[1] Lieve Cottyn, “Conflicten tussen ouders na scheiding”, https://hetlock.nl/wp-content/uploads/2014/05/Conflicten-tussen-ouders-na-scheiding-Lieve-Cottyn.pdf