Boekbespreking: 'Een kwestie van dood en leven'

– Irvin D. Yalom – Marilyn Yalom-

A matter of Death and Life’   –   Redwood Press, Stanford     –   Nederlandse vertaling: Uitgeverij Balans, Meppel, 2021

Wie in ons vakgebied een boek leest van Irvin Yalom begint eraan met hoge verwachtingen.
Verscheidene werken van deze psychiater zijn vertaald in het Nederlands. Ook in onze contextuele opleidingen wordt hij wel eens vernoemd. I.Yalom is existentieel therapeut in Palo Alto. De eerste keer dat ik de naam van dit Amerikaanse stadje in de buurt van San Francisco vermeld zag was in het in onze Lage Landen ooit zo bekende boek van de Nederlandse psychiater Jan Foudraine ‘Wie is van hout’. Dit boek uit de 70-ger jaren heette toen over de ‘antipsychiatrie te gaan’.
In Palo Alto ontstaat op dat moment een groep psychotherapeuten die ‘een derde weg’ inslaan. Tussen de mens die het subject is van de psychoanalyse en de mens als object van een normatieve psychologie ontstaat het systeemdenken: in Palo Alto verkent men de interacties van de ‘relationele mens’. Erickson, Watzlavic en Bateson… vinden mekaar daar aan de wieg van het systeemdenken.
De inzichten van Ivan Boszormenyi Nagy leunen aan bij deze ‘Palo Alto’ school.

Het net uitgegeven boek ‘Een kwestie van dood en leven’ is bijzonder.  Yalom schreef het samen met zijn echtgenote. Ze begonnen eraan nadat bij haar kanker werd vastgesteld. ‘Misschien kunnen mensen, koppels in gelijkaardige situaties troost vinden in dit boek’ schrijven ze.
Hun schrijven neemt ons mee in hun kwetsbaar verhaal: een koppel dat met eindigheid geconfronteerd wordt. Eerst schrijven ze om de beurt een hoofdstuk. Ook zij stellen vast, en wij mogen er getuige van zijn: ieder van ons gaat anders om met existentiële thema’s als het moment van afscheid nabij is.  Ook bij dit koppel zorgt dit voor ongemakkelijkheid. Ook al leef je lang samen zoals in hun situatie dingen worden nog altijd anders aangevoeld en het is niet steeds gemakkelijk om dit ‘andere’ plaats te geven. Laat staan dat je tevens vaststelt dat er momenten zijn waarop je voor jezelf…een vreemde bent.

Beiden reflecteren over de eindigheid van het leven, over de kwaaltjes van het ouder worden. Hoe je als koppel met de kwetsbaarheid van de ander kan omgaan. Hoe bewustzijn groeit dat jouw betekenisvolle aanwezigheid in het leven van vandaag later in de plooien van de geschiedenis gewoon zal verdwijnen. Zelfs dat je zelfbewustzijn in de plooien van het eigen geheugenverlies op de achtergrond geraakt. Een vaststelling van Yalom terwijl hij steun zoekt voor zijn rouwproces bij zijn eigen geschriften…

Na het overlijden van Marilyn schrijft Yalom verder zoals hij het aan haar beloofd had. Hij beschrijft nu een deel van het eigen rouwproces. Hoe dingen weggefilterd worden, hoe hij niet ontsnapt aan de soms isolerende werking van het rouwproces, hoe plotseling opkomende beelden en gedachten hem zowel als steun zijn als dat het struikelstenen worden die hem in een uitzichtloos verdriet jagen.

Het boek leest heel vlot. Géén hoogdravende woorden. Géén vaktaal. Het voelt aan alsof je buurman en buurvrouw dit boek schreven. Het is verre van een belerend boek. In die zin is het ook een hulde aan de gewone mens in zijn relatie. Ik moet regelmatig terugdenken aan het fameuze boek van John Bailey ‘Elegie voor Iris’ uit 1998 waar de schrijver terugblikt op de laatste dagen van deze gerenommeerde schrijfster, zijn echtgenote, terwijl ze zwaar getroffen wordt door dementie.

Toch is er een moment waarop de psychotherapeut in dit verhaal doorklinkt. Alsof hij aan de hand van zijn eigen rouwervaring even de aandacht vestigt op menselijke ervaringen in de rouw die bij veel mensen, therapeuten incluis, een taboe zijn waar nog maar weinig openheid voor is.
Even verschijnt leraar Yalom in dit boek waar hij het heeft over seksuele gevoelens die om de hoek komen kijken bij momenten van rouw. Hij beschrijft de verwarrende gevoelens die bij hem opkomen en hij brengt ze in dit boek naar voor. Over sexualiteit en rouwverwerking wordt nog te weinig geschreven. Zonder dat ons ‘verstand’ erbij kan gebeurt het dat ons menselijk lichaam en delen van onze menselijke geest zich verzetten tegen wat dood gaat. Het gebeurt dat op zo’n momenten de levengevende krachten met ons en met onze fantasiewereld aan de haal gaan, niet gehinderd door wat we redelijkerwijs geacht worden te denken en te voelen in een periode van rouw.
Op het eerste gezicht beschamend en overgeleverd aan ‘decorumverlies’ vraagt de rouwende wel eens van waar deze zotte gedachten plots komen opduiken… We houden dit ‘zedig’ verborgen voor elkaar. Het is goed dat het in dit boek aan bod komt. En het kan geruststellend zijn voor wie door schaamte overvallen wordt. Soms eist de kracht van het leven zijn eigen weg op in ons, ver buiten de menselijke verwachtingskaders, en de kaders van ‘het menselijk opzicht’.

Er bestaat voor dit verschijnsel zelfs een nederlands woord: ‘rouwlust’. Ooit hoorde ik in Nederland de indrukwekkende getuigenis van Esther Cohen die plots weduwe werd. Met een groep vrouwen voert ze in Nederland een zeer zinvolle campagne om deze ‘rouwlust’ vanonder de druk van het taboe te halen. Dat ook Yalom, vanuit eigen ervaring dit thema aansnijdt daarvoor mogen we hem dankbaar zijn.

Wie in het vakgebied zonodig dit boek van Yalom moet lezen om meer te weten te komen, hoeft dit boek niet in de hand te nemen noch het uit te stallen in zijn professionele bibliotheek. Het boek werkt als een verhaal het nodigt uit tot menselijke verbinding en het spreekt ons aan op het niveau van waar ook wij onze eigen verhalen maken en beleven. Voor wie fan is van boeken waarin het kwetsbare verbindend is, is dit een aanrader.

Jan Permentier
16 juni 2021